Ebyafaayo byaffe

history hero
the birth of Hospice

Okuzaalibwa kwa Hospice Africa Uganda

Hospice Africa Uganda yatandikibwawo mu September wa 1993 omugenzi Dr. Anne Merriman, eyategeera obwetaavu obw’amangu obw’obujjanjabi obw’okukkakkanya obulumi mu Uganda ne mu Afrika yonna. 

Emboozi ya Hospice Africa Uganda (HAU) yatandika n’ekirooto ky’obuto. Ku myaka ena gyokka Dr. Merriman yakwatibwako nnyo nnyina bwe yamulaga ebifaananyi by’abaana abalwadde mu Afrika okuva mu katabo akayitibwa Echo from Africa. Olw’obutaliiko musango n’obumalirivu bw’omwana, omulabi ono enzaalwa y’e Liverpool yalangirira nti lumu agenda kufuuka nnansi agende mu Afrika okuyamba abalwadde.

Nga wayise emyaka kkumi, okwagala okwo okwasooka kwanywezebwa bwe yalaba Visitation, firimu ekwata ku Medical Missionaries of Mary (MMMs). Olw’okubudaabudibwa omutandisi waabwe, Maama Mary Martin, eyaleeta ebyobulamu mu Nigeria abasinga okubeera mu bulabe, omuvubuka Anne yasalawo okwegatta ku kibiina kino n’okuwaayo obulamu bwe okuweereza abalwadde mu Afrika.

Oluvannyuma lw’okumaliriza emisomo gye, yeegatta ku MMMs mu Ireland era n’asindikibwa ekiragiro okusoma obusawo mu University College Dublin. Mu myaka 30 egyaddirira, mu kiseera ekyo yava mu kiragiro kya MMM kyokka n’asigaza okukkiriza kwe okw’amaanyi, yafuna obumanyirivu bungi ng’Omuwi w’amagezi era Omuyambi wa Pulofeesa mu by’obusawo eby’enjawulo, omuli Public Health, Clinical Geriatrics, ne Palliative Care. Naye, okuyitibwa kwe okwa nnamaddala kwasigalawo —okuleeta okulabirira okw’ekisa mu Afirika.

Mu 1993, ku myaka 57, Dr. Anne yatandikawo Hospice Africa Uganda ng’alina okwolesebwa okw’obuvumu: okujjanjaba abantu bonna abali mu bwetaavu mu ngeri ey’okukkakkanya obulumi. Yasalawo ku Uganda oluvannyuma lw’okunoonyereza ku ngeri y’okukolamu emirimu mu mawanga ga Afrika ana. Mu kiseera ekyo, Uganda yali eyolekedde omugugu gwa kookolo ogweyongera, era ekizibu kya siriimu kyali ku ntikko. Nga 57% ku bantu b’omu byalo tebalina bujjanjabi era nga bawangaala emyaka 38 gyokka, obwetaavu bw’obujjanjabi obw’okukkakkanya obulumi bwali bwa mangu.



Okugaziya Palliative Care okwetoloola Africa

1993: 1993. HAU esooka kulaba abalwadde mu Kampala mu September.

1993: 1993. Ekitongole kya Hospice and Palliative Care mu Africa ne International Programs eyatandikibwawo okuyamba okutuukiriza omulimu gw’okubunyisa obujjanjabi obw’okukkakkanya obulumi mu Africa yonna

1996: Little Hospice Hoima egguddwawo mu maserengeta ga Uganda

1998: Mobile Hospice Mbarara egguddwawo mu bukiikaddyo bw'amaserengeta ga Uganda

2002: Enkyukakyuka mu mateeka okusobozesa ba nurse okuwandiika eddagala lya morphine – akaseera akakulu mu bulamu bwa HAU

2003: Omutandisi wa HAU Dr Anne Merriman yawadde ekitiibwa kya MBE (Member of British Empire) olw’omulimu gw’akola mu by’obulamu mu Uganda.

2010: HAU eyingidde omukago gwa Public Private Partnership ne Gavumenti ya Uganda okugabira Uganda yonna eddagala lya morphine ery’amazzi mu kamwa

2011: Nga eyambibwako ekibiina kya American Cancer Society HAU efuna okutuusa ekitongole kyayo ekisooka ekya automated Morphine Production Unit

2014: Omutandisi wa HAU Dr anne Merriman yasunsuddwa okuwangula ekirabo kya Nobel eky’emirembe

2014: Akakiiko k’okunoonyereza n’empisa mu HAU akakkirizibwa olukiiko lwa Uganda National Council for Science and Technology (UNCST)

2019: Okwewandiisa abayizi abasooka mu Masters mu Palliative Care mu Institute for Hospice and Palliative Care



morphine-production-unit

Omuze gw‟okulabirira okw‟ebbeeyi, okukwatagana n‟obuwangwa

Olw’okutegeera okubonaabona okunene ennyo okuva mu bulumi obutajjanjabiddwa, Dr. Anne yakola enkola y’obujjanjabi obw’okukendeeza ku buzibu obw’ebbeeyi eyatuukagana n’embeera y’obuwangwa bwa Uganda. Ekizibu kyatuuka bwe yamatiza Minisita w’ebyobulamu mu kiseera ekyo, Dr. James Makumbi, okukkiriza okuyingiza eddagala lya morphine erya pawuda okusobozesa HAU okukola eddagala lya morphine ery’amazzi mu kamwa eriweweeza ku bulumi ng’akozesa enkola Dr Anne gye yayiiya ng’akola e Singapore.

Nga Uganda eyolekedde ebbula ly’abasawo ery’amaanyi, waaliwo obuzibu mu kufuna abawandiika eddagala lya morphine era ekiddako Dr. Anne ne ttiimu ye kwe kulwanirira ba nurse abatendeke n’abakulira eddwaaliro okuwandiika eddagala lya morphine. Enkyukakyuka yajja mu 2003 enkola ey’amaanyi bwe yayisibwa ng’ekkiriza akaseera kano akakulu akasobozesa HAU okugaziya okutuuka ku bantu, n’ereetera abalwadde abatabalika obuweerero.

Leero, nga bakolagana ne gavumenti ya Uganda, HAU ekola eddagala lya morphine eriweebwa mu kamwa mu kifo kyayo e Kampala ku ssente entono nnyo, okulaba ng’abalwadde basobola “okuwangaala okutuusa lwe bafa” n’ekitiibwa n’okubudaabudibwa.



Okugaziya obujjanjabi obukkakkanya obulumi mu Uganda yonna

Olw’okutegeera obwetaavu obw’amangu obw’obujjanjabi obw’okukkakkanya obulumi okusukka Kampala, HAU yagaziya ku mpeereza yaayo:

1995: 1995. HAU yayitiddwa e Mbarara mu maserengeta ga Uganda okusomesa obujjanjabi obukkakkanya obulumi mu Mbarara University of Science and Technology (MUST). Kino kyavaako okutandikawo ekitongole ekyetongodde eky’okujjanjaba abalwadde abayi mu kitundu kino.

1998: Ettabi ery’okubiri erya ddwaaliro, Little Hospice Hoima, lyatandikibwawo mu Hoima —ekitundu eky’omu byalo, ekyali kijjudde entalo ng’okufuna obujjanjabi bwa bbula. Nga batandikira mu bifo ebitonotono, oluvannyuma eddwaaliro lino lyafuna ssente z’okuzimba ekifo ekinene, ne kireeta obuweereza obukulu eri abalwadde bangi.



Graduands

Okubunyisa okwolesebwa nga tuyita mu kusomesa n’okutendeka

Okutuukiriza okwolesebwa kwayo okw’okulabirira abantu bonna mu Afrika, HAU yatongoza ekitongole kya Institute of Hospice and Palliative Care in Africa (IHPCA) mu kifo kyayo e Makindye mu Kampala. Ettendekero lino liwa emisomo emimpi, dipulooma ne diguli mu by’obujjanjabi obw’okukkakkanya obulumi, okutendeka abakugu mu by’obulamu okuva mu ssemazinga yenna. Mu 2023, yajaguza ekintu eky’ebyafaayo bwe yatikkirwa abayizi abasooka mu Afrika aba Master’s in Palliative Care.

Okugatta ku ekyo, ttiimu ya HAU eya International Programs ekolagana n’ebibiina ebikolagana nabyo, gavumenti n’ebitongole by’ebyobulamu okwetoloola Afrika, nga bawagira okutandikawo empeereza y’okujjanjaba abalwadde abayi. HAU bwe yatandikibwawo mu 1993, obujjanjabi obw’okukkakkanya obulumi bwaliwo mu mawanga ga Afrika asatu gokka —leero, buli mu mawanga 37.

Omusika gw’okusaasira n’okukwata ku bantu

Emyaka egisoba mu 30 bukya etandikibwawo, Hospice Africa Uganda ekyusizza obulamu bw’abalwadde abalwadde abayi nga 40,000. Ekyatandikira ng’ekirooto ky’omukyala omu mu buto kikuze ne kifuuka ekibiina, ne kireeta essuubi, ekitiibwa, n’okubudaabudibwa enkumi n’enkumi mu Uganda yonna n’okusingawo.

Hospice Africa Uganda esigala nga nnywevu mu mulimu gwayo: okulaba nga tewali muntu yenna abonaabona mu bulumi obuteetaagisa, era nti buli mulwadde afuna okulabirira okw’ekisa mu nnaku ze ezisembayo.

Patients  under care

Abakolagana naffe